Terug naar boven

Risicomanagement

Onze missie, visie en strategie vormen het vertrekpunt van het risicomanagement van ABP. In 2018 hebben we opnieuw stappen gezet om ons risicomanagement te verbeteren.

3.10.1 Voortgang in 2018

ABP heeft in 2018 op vier onderdelen geïnvesteerd in een doeltreffend en goed geïntegreerd risicomanagement.

  • Bij de verdere inrichting van het risicomanagementsysteem hebben wij ons gefocust op onze zes leidende risicoprincipes.
  • Wij hebben de risicomanagementfunctie die ABP al had beter in de organisatie geïntegreerd. Zodat we aan onze eigen normen (de zes risicoprincipes) voldoen en aan IORP-II.
  • Ons risicoprofiel is gekoppeld aan vier pijlers: strategisch, financieel, uitvoering en integriteit.
  • Ook onze risicobereidheid is in 2018 gekoppeld aan deze vier pijlers.

Hierna volgt een toelichting per ontwikkeling.

3.10.2 Onze risicoprincipes

In 2018 hebben we ons volledig gefocust op onze zes leidende risicoprincipes. Deze risicoprincipes zijn bedoeld als praktische handvatten bij de inrichting van ons risicomanagementsysteem, zowel voor beleidsvraagstukken en het maken van beleidskeuzes door ABP als bij de monitoring van de operationele activiteiten door onze uitvoerder APG.

  1. Uitvoering van de strategie en van onze kerntaken vraagt om risicobeheersing: Wij maken bij risicobeheersing een onderscheid tussen risico’s die wij strategisch opzoeken en risico’s die ontstaan doordat wij als pensioenfonds onze kerntaken uitvoeren. Dit betekent bijvoorbeeld dat wij risico’s managen waar naar verwachting positieve rendementen tegenover staan om onze doelstellingen te kunnen realiseren. Het gaat daarbij met name om beleggingsrisico’s. De blootstelling aan deze risico’s zoeken wij om strategische redenen op. Daarnaast monitoren, analyseren en beheersen wij risico’s verbonden aan de uitvoering van onze kerntaken. Daar staat naar verwachting geen positief rendement tegenover. ABP richt zich daarom op het verminderen en waar mogelijk uitsluiten van deze risico’s. Het betreft met name risico’s op het gebied van uitvoering en integriteit. 
  2. Wij integreren risicobewustzijn op alle niveaus: Wij streven naar een cultuur waarin risicobeheersing tot haar recht kan komen en we bepalen als bestuur door ons gedrag de ‘tone at the top’. Het bestuur draagt het belang van risicomanagement in woord en daad uit. ABP heeft risicobewustzijn en risicomanagement op alle niveaus geïntegreerd in de (dagelijkse) werkzaamheden.
  3. Wij nemen besluiten altijd op basis van een adequate risico-inschatting: Bij besluitvorming streven wij transparantie na over alle relevante feiten en over de eraan verbonden risico’s. Daarom identificeren wij de risico’s voorafgaand aan elk besluit. Daarbij schatten wij van elk risico kans en impact in, zodat wij de risicobeheersing kunnen afstemmen op onze risicobereidheid.
  4. Risicomanagement is onlosmakelijk verbonden aan de uitvoering van de kerntaken van ABP: De operationeel verantwoordelijke van een bepaalde kerntaak is verantwoordelijk voor het beheersen van de risico’s die bij die activiteit horen. Deze activiteiten en de daaraan gekoppelde risicobeheersing worden tevens onafhankelijk gemonitord.
  5. Bij het nemen van beheersmaatregelen houden wij rekening met het proportionaliteitsprincipe: Bij beleidskeuzes en bij de inrichting van ons risicomanagementsysteem toetsen wij de effectiviteit en efficiency van eventuele beheersmaatregelen. Beheersmaatregelen zijn namelijk geen doel op zich: wij maken voor alle significante risico’s de afweging of en welke beheersmaatregelen noodzakelijk zijn.

 

  1. Wij handelen naar en anticiperen op nieuwe en veranderende risico’s: Wij onderkennen dat risico’s niet statisch zijn, dus is het risicomanagementsysteem daaromheen ook dynamisch.

3.10.3 Risicomanagementfunctie verder geïntegreerd

Wij hebben in 2018 aandacht besteed aan de rol en positie van onze risicomanagementfunctie. Dat is deels ingegeven vanuit onze eigen ambitie om te komen tot een doeltreffend, geïntegreerd risicomanagementsysteem in lijn met onze risicoprincipes en deels ingegeven door de implementatie van de EU-richtlijn IORP-II in de Nederlandse wetgeving (zie ook het hoofdstuk Governance). ABP had al een onafhankelijke functie van Risicomanagement. De verdere verbeteringen bestaan uit het expliciet toewijzen van verantwoordelijkheden aan medewerkers die het risicomanagement uitvoeren en het expliciet beschrijven van de samenwerking tussen de medewerkers die bij het risicomanagement van ABP betrokken zijn.

Verder gaat ABP in 2019 een self-assessment van het risicomanagement uitvoeren, om de effectiviteit en de doelmatigheid van het risicomanagement vast te stellen. ABP zal de uitkomst van het self-assessment met DNB delen.

3.10.4 Risicoprofiel en -bereidheid gekoppeld aan vier pijlers

De risico’s van ABP kunnen strategisch, of financieel van aard zijn, of te maken hebben met uitvoering of integriteit. De vier pijlers (strategisch, financieel, uitvoering en integriteit) bestrijken samen het gehele (risico)spectrum van ABP; hiermee kan ABP het risicoprofiel over de gehele reikwijdte vaststellen.

Onze risicobereidheid is gebaseerd op dezelfde vier pijlers. De risicobereidheid sluit aan op de missie, visie en strategie van ABP en vormt voor ABP de leidraad bij het aangaan, beheersen en onderling afwegen van risico’s. ABP herijkt de risicobereidheid elke drie jaar.

ABP heeft in 2018 de risicobereidheid vastgesteld op alle terreinen waarop ABP aan risico is of kan worden blootgesteld. Daarbij hebben wij een driepuntsschaal gehanteerd: laag, gemiddeld en hoog. De tabel toont per risicopijler de omschrijving en de risicobereidheid.

 

Risicobereidheid driepuntsschaal

Risicocategorie Beschrijving Risicobereidheid
     
Strategische risico's Risico’s die verband houden met de realisatie van de doelstellingen van het pensioenfonds. Laag - Gemiddeld
Financiële risico's Risico’s die verband houden met de financiële positie van het fonds en de pensioenrechten van pensioengerechtigden en de pensioenaanspraken van (gewezen) deelnemers. Gemiddeld - Hoog
Uitvoeringsrisico's Risico’s als gevolg van een onvoldoende doeltreffende bedrijfsvoering, waardoor de strategische doelstellingen van het pensioenfonds niet worden gerealiseerd. Laag - Gemiddeld
Integriteitsrisico's Het risico dat samenhangt met het niet voldoen aan geschreven en ongeschreven regels van integere bedrijfsvoering Laag
     
 

Strategische risico’s

Strategische risico’s hoeven niet alleen risico’s te zijn die we willen vermijden of mitigeren. Door ons op de toekomst voor te bereiden en nieuwe uitdagingen aan te gaan, bijvoorbeeld met innovatie van IT, zoeken wij ook nieuwe strategische risico’s op.

 

Financiële risico’s

Financiële risico’s waar naar verwachting een positief rendement tegenover staat, worden strategisch opgezocht en de bijbehorende risicobereidheid is hoog. De risicobereidheid is gemiddeld ten aanzien een aantal financiële risico’s waartegenover geen positieve rendementen staan, zoals liquiditeitsrisico, tegenpartijrisico’s en duurzaamheidsrisico’s (ESG).

Uitvoering

Uitvoering is een kerntaak van ABP. Dat betekent dat wij zijn blootgesteld aan uitvoeringsrisico’s. Naar verwachting staat tegenover dit uitvoeringsrisico geen positief rendement. ABP accepteert een beperkt (rest)risico als het beheersen van een uitvoeringsrisico te kostbaar is: de baten moeten opwegen tegen de kosten.

Integriteit

ABP accepteert geen risico’s met betrekking tot het bewust niet-naleven van geschreven en ongeschreven regels van integere bedrijfsvoering.

Hoe wij risicomanagement organiseren
Risicomanagement is bij ABP onlosmakelijk verbonden met al onze bedrijfsprocessen, ook als deze zijn uitbesteed aan het uitvoeringsbedrijf. Daarover ontvangt het bestuur rapportages met risico-informatie vanuit de lijn. Het bestuur weegt deze risico’s mee in de besluitvorming. ABP heeft daarnaast een onafhankelijke risicobeheerfunctie ingericht met risicomanagers. Elk kwartaal brengt het hoofd Risicobeleid een integrale risicorapportage uit voor het bestuur met bevindingen en aanbevelingen. Het bestuur gebruikt deze signaleringen om zo nodig bij te sturen.

3.10.5 Ontwikkelingen strategische risico's

In 2018 hebben wij bij wijze van ‘nulmeting’ opnieuw vastgesteld wat de strategische risico’s zijn waaraan ABP blootstaat, om optimaal te kunnen monitoren of de kwaliteit van de beheersing van deze risico’s effectief en adequaat is. 

 

Nieuwe ALM-studie uitgevoerd in 2018
De dekkingsgraad wordt grotendeels gedreven door externe onzekere factoren zoals rendementen en rentes op de financiële markten en prognoses van de sterftekansen van de ABP-populatie. Met balansmanagement, een integrale benadering van beleggings-, premie- en indexatiebeleid, probeert ABP in zijn financiële opzet een balans te zoeken tussen premie, zekerheid en ambitie.

Onze premie en ons beleggingsbeleid moeten passen bij de pensioenen die we deelnemers in het vooruitzicht stellen. Om dit te beoordelen kijken we in een ALM-studie hoe de pensioenen zich ontwikkelen bij verschillende economische toekomstscenario’s. In 2018 hebben we een nieuwe driejaarlijkse ALM-studie uitgevoerd. In de ALM-studie is onder andere onderzoek gedaan naar de verlagingsrisico’s, het risico op een MVEV-korting en het ‘slecht weer’ pensioenresultaat. De uitkomsten van de ALM-studie vormen ook de basis voor het Strategisch Beleggingsplan.

3.10.6 Ontwikkelingen financiële risico’s

Binnen het huidige pensioencontract en het toezichtkader (nFTK) wordt onze actuele financiële positie vooral bepaald door de ontwikkelingen op de financiële markten. De dekkingsgraad van ABP wordt sterk beïnvloed door factoren als de rentestand en het marktsentiment, die buiten onze beïnvloedingssfeer liggen. Wij analyseren op reguliere basis belangrijke indicatoren zoals het pensioenresultaat op de lange termijn en de nominale dekkingsgraad. Daarbij hebben vooral het renterisico en het beleggingsrisico onze aandacht.

De volgende tabel toont de gevoeligheid van de dekkingsgraad voor verschuivingen van de marktrente en waardeveranderingen van de zakelijke waarden.
In het midden van de tabel staat de dekkingsgraad per jaareinde 2018 (97%) (marktrenteverandering 0% en rendement 0%).

 
 

Change layout to 1 column

Gevoeligheidsanalyse dekkingsgraad

                 
Marktrenteverandering   -1,5% -1,0% -0,5% 0,0% 0,5% 1,0% 1,5%
  30% 99,1% 104,2% 109,4% 114,5% 119,7% 124,9% 130,1%
Rendement 20% 94,1% 98,9% 103,8% 108,7% 113,7% 118,6% 123,5%
zakelijke waarden 10% 89,0% 93,6% 98,2% 102,9% 107,6% 112,2% 116,8%
  0% 84,0% 88,3% 92,7% 97,1% 101,5% 105,9% 110,2%
  -10% 78,9% 83,0% 87,1% 91,2% 95,4% 99,5% 103,6%
  -20% 73,9% 77,7% 81,6% 85,4% 89,3% 93,2% 97,0%
  -30% 68,9% 72,4% 76,0% 79,6% 83,2% 86,8% 90,4%
 

Change layout to 2 columns

In de tabel is af te lezen dat marktrentestijgingen een positieve invloed hebben op de dekkingsgraad, doordat het renterisico niet volledig is afgedekt. Bij positieve beleggingsrendementen zal de dekkingsgraad ook stijgen. Het omgekeerde geldt bij marktrentedalingen en negatieve beleggingsrendementen. Als bijvoorbeeld begin 2019 de rente in korte tijd met 0,5 %-punt stijgt en de zakelijke waarden 5% in waarde toenemen, zal de dekkingsgraad van 97% naar 105% stijgen. Het hoofdstuk Onze financiële positie geeft een toelichting op de renteontwikkeling in het afgelopen jaar.

Voorbereid op Brexit
ABP bereidt zich voor op de gevolgen van een harde Brexit. Een gedegen voorbereiding is van belang omdat ABP een groot aantal tegenpartijen in het Verenigd Koninkrijk heeft. Wij willen dat de uitvoering van derivatentransacties met in het VK gevestigde tegenpartijen op een beheerste wijze kan doorgaan, en dat er tijdig voldoende tegenpartijen beschikbaar zijn. Daarom treffen wij voorbereidingen, onder meer door het repareren van bestaande contracten. Daarnaast houden we er rekening mee dat een no-deal Brexit een grote impact kan hebben op de financiële markten, bijvoorbeeld doordat de bewegelijkheid van markten toeneemt en de liquiditeit van markten verslechtert. Met een dergelijk scenario houden wij rekening bij het afdekken van het valuta- en het renterisico en in ons liquiditeitsmanagement. Op deze manier zorgen we ervoor dat de uitvoering van ons beleggingsbeleid niet in het gedrang komt.

Levensverwachting
Als de levensverwachting van deelnemers verandert heeft dat impact op de dekkingsgraad van ABP. Daarom is het van belang dat wij de levensverwachting zo goed mogelijk inschatten, evenals de toekomstige ontwikkeling daarvan. In het hoofdstuk Bouwen aan goed pensioen voor 3 miljoen deelnemers staat een toelichting op de ontwikkeling van de levensverwachting en hoe ABP deze in zijn waarderingsgrondslagen verwerkt.

3.10.7 Ontwikkelingen uitvoeringsrisico’s

ABP besteedt de uitvoering van de pensioenadministratie, het vermogensbeheer, fiduciair advies en de fondsondersteuning uit aan APG. De afspraken over de uitbestede werkzaamheden hebben we contractueel vastgelegd in een Service Level Agreement met APG, inclusief bijbehorende kritische performance-indicatoren (KPI’s). Het risico dat ABP in de uitvoering loopt is het risico dat de continuïteit, integriteit en/of kwaliteit van de dienstverlening worden geschaad doordat de uitbestede werkzaamheden niet volgens de gemaakte afspraken worden uitgevoerd.
Om goed te kunnen bijsturen op zowel de strategie als de uitvoering heeft ABP een nieuw KPI-raamwerk geïntroduceerd. Voorheen maakten we uitsluitend gebruik van resultaatsindicatoren: KPI’s die aan het einde van een periode inzicht geven in het al dan niet realiseren van een doelstelling (bijvoorbeeld het percentage tijdig verstuurde UPO’s). In het nieuwe raamwerk hebben we voor elke strategische en operationele doelstelling ook een voorspellende indicator opgenomen.

Elk kwartaal voeren wij met APG een performancedialoog aan de hand van de KPI-rapportages. We signaleren en bespreken afwijkingen. ook de risico’s die ABP loopt in de uitvoering en mogelijkheden voor verdere verbetering komen ter sprake.

3.10.8 Ontwikkelingen integriteitsrisico's

Wij willen samen met onze uitvoerder APG integriteitsrisico’s waar mogelijk voorkomen. De risicobereidheid is in dit opzicht laag. Wij onderkennen integriteitsrisico’s op het gebied van het bewaken van de vertrouwelijkheid van gegevens, de fiscale afdracht en het voorkomen van corruptie, omkopen en omzeilen van sanctiewetgeving, terrorismefinanciering, fraude, cybercrime, witwassen, voorwetenschap, marktmisbruik en belangenverstrengeling. Wij zetten zwaar in op de naleving van wetgeving die bestaat om deze integriteitsrisico’s te mitigeren en, waar nodig, op te sporen. In het hoofdstuk Governance lichten we uitgebreider toe wat wij op dit vlak in 2018 hebben gedaan.

3.10.9 AVG

De nieuwe privacyrichtlijnen van de AVG hebben in het verslagjaar de nodige tijd en aandacht gevraagd van ABP en APG. Er is een speciaal programma opgezet om de aangescherpte verplichtingen vanuit de AVG te vertalen in proces- en systeemaanpassingen. Deze zijn voor 23 mei 2018 geïmplementeerd. Het voldoen aan de richtlijnen van de AVG is een continu proces, dat in 2019 zowel bij ABP als bij APG op de agenda blijft.

3.10.10 In Control Statement 2018

De hierboven beschreven ontwikkelingen en activiteiten op het gebied van risicobeheersing, van het fonds en van het uitvoeringsbedrijf, hebben tot het In Control Statement 2018 van het bestuur geleid.

Het bestuur van ABP is verantwoordelijk voor de financiële positie van het fonds en in dat kader ook voor de opzet, het bestaan en de werking van de risico­beheersing- en controlsystemen. Deze systemen hebben tot doel de realisatie van de strategische, operationele en financiële doelstellingen van het pensioenfonds te monitoren en betrouwbare financiële rapportages mogelijk te maken. Verder hebben zij tot doel de risico’s die het pensioenfonds neemt en waaraan het vanuit zijn omgeving wordt blootgesteld, te identificeren en te beperken. Ook dienen de risicobeheersingsystemen zorg te dragen voor de strikte naleving van relevante wet- en regelgeving. De Audit commissie ABP bespreekt periodiek de beoordeling van de opzet, bestaan en de werking van de risicobeheersing- en controlsystemen van het fonds.

De interne risicobeheersings- en controlesystemen zijn erop ingericht om een redelijke mate van zekerheid te bereiken ten aanzien van de identificatie en het beheersen van risico’s. De systemen kunnen geen volledige zekerheid bieden voor het daadwerkelijk behalen van de strategische, operationele en financiële doelstellingen, noch kunnen de systemen alle fouten van materieel belang, fraudegevallen en het niet voldoen aan alle relevante wet- en regelgeving volledig voorkomen. Het bestuur heeft maatregelen getroffen die de impact van de genoemde risico’s zoveel mogelijk beperken. Het bestuur merkt op dat de aard van de werkzaamheden van het pensioenfonds met zich meebrengt dat sommige risico’s buiten zijn invloedssfeer liggen zoals demografische ontwikkelingen en ontwikkelingen op de financiële markten.

ABP voert risicomanagement primair uit door middel van de commissiestructuur waarbinnen de verschillende deelgebieden van risicomanagement zijn toegewezen. Onder meer aan de hand van de integrale risicorapportage bespreekt het bestuur de risicobeheersing binnen het fonds. Daarnaast richt het bestuursbureau zich onder meer op zelfstandige beoordeling van het risicomanagement van het fonds en op het door het uitvoeringsbedrijf voor de uitbestede processen gevoerde risicomanagement. De externe accountant adviseert ABP naar aanleiding van bevindingen uit reguliere controlewerkzaamheden en specifieke onderzoeken op verzoek van ABP. Voor specifieke onderzoeken maakt ABP tevens gebruik van andere externe partijen. Het uitvoeringsbedrijf beschikt sinds enkele jaren over een uitgebreid control framework van procesbeschrijvingen, controls en testrapportages om adequate risicobeheersing te waarborgen en onderhouden. De resultaten van de beoordeling van dit control framework inclusief de door de raad van bestuur en directie van het uitvoeringsbedrijf afgegeven managementverklaringen, Standaard 3402 type II en Standaard 3000 rapporten, periodieke rapportages, en het risicomanagement van het fonds zelf bieden voor het bestuur voldoende aanknopingspunten om tot zijn eigen In Control Statement (ICS) te komen.

In het In Control Statement doet het bestuur over 2018 een expliciete uitspraak over de kwaliteit van de risico­beheersing- en controlesystemen die de doelstellingen van het fonds op het gebied van financiële verslaggeving waarborgen. De keuze om het In Control Statement te richten op de financiële verslaggeving wordt mede ingegeven door internationale maatschappelijke ontwikkelingen op het gebied van verantwoording rondom interne risicobeheersing en de best practice-bepaling van de Commissie Corporate Governance II. Dit In Control Statement heeft betrekking op de financiële verslaggevingsrisico’s ten aanzien van de jaarrekening 2018, de cijfers van het bestuursverslag 2018, de kwartaalberichten 2018.

Mede op basis van de van de uitvoerder ontvangen In Control Statements 2018 verklaart het bestuur, dat de interne risicobeheersingssystemen zijn ingericht om de strategische, financiële, operationele en compliance risico’s te beheersen, die zijn gerelateerd aan het behalen van de doelstellingen van ABP.

Het bestuur verklaart met betrekking tot de financiële verslaggevingsrisico’s met een redelijke mate van zekerheid dat de risicobeheersings- en controlsystemen in 2018 zodanig hebben gewerkt dat de genoemde financiële verslaggevingsproducten geen onjuistheden van materieel belang bevatten.

3.10.11 Nieuw in 2018: Project vergeten pensioenen

45.000 Deelnemers getraceerd

Met het project Vergeten Pensioenen heeft ABP in 2018 actief gezocht naar deelnemers van wie de gegevens niet meer kloppen.
 

3.10.11.1

Vaak gaat het om deelnemers die een of een paar jaar tijdens een kort dienstverband (in een tijdelijke baan of een stage) ‘ongemerkt’ premie hebben betaald. Zij zijn bijvoorbeeld daarna verhuisd naar het buitenland, zonder dat dit is doorgegeven (in de hectiek of uit onbekendheid). Post kregen wij vaak veel later pas retour. Om deze groep deelnemers toch te traceren is het project Vergeten Pensioenen opgezet. Het pensioenaanvraagproces kan bijvoorbeeld niet worden gestart als hun persoonsgegevens niet bekend zijn bij ons. Bovendien zijn deze deelnemers soms helemaal niet eens op de hoogte van dit pensioenpotje. Maar hun aanspraken bij ABP blijven hoe dan ook staan: dit geld blijft te allen tijde in hun pensioenpot. Het is de inleg van deze mensen, zij hebben en houden er recht op.

Voor 45.000 deelnemers, van wie de meeste nog niet pensioengerechtigd zijn, is in 2018 de koppeling met de gemeentelijke Basisregistratie Personen (BRP) hersteld. Dat betekent dat wij deze deelnemers weer kunnen informeren over hun pensioen bij ABP. Een kleine 31.000 deelnemers konden we op deze gebruikelijke manier niet traceren. Hiervoor is een externe partij ingeschakeld. In een eerste pilot, volledig AVG-proof, is 33% van de deelnemers alsnog gevonden. Vervolgens is contact met hen gezocht, onder andere via de telefoon en per e-mail.

 

Deelnemers reageerden positief (‘Fijn dat het nu allemaal goed geregeld is’, ‘Good job’) en soms ook blij verrast: velen hadden hier niet meer op gerekend.

Hoe meer gevonden deelnemers, des te lastiger het wordt om de volgende ‘lichting’ te vinden. In 2019 gaan we door met deze zoektocht. Daarbij worden vanzelfsprekend kosten en baten zorgvuldig afgewogen. Deelnemers die we hebben getraceerd, krijgen vanaf dat moment alle pensioeninformatie die voor hen relevant is.

De groep deelnemers met ‘vergeten pensioenen’ zal naar verwachting niet noemenswaardig meer groeien: met de invoering van het Burger Service Nummer en de verbeterde registratie van ‘niet-ingezetenen’ (Nederlanders die in het buitenland wonen) komt het gros van alle mutaties inmiddels goed bij ABP terecht.