Terug naar boven

Geconsolideerde jaarrekening

2.1

Geconsolideerde balans

na resultaatbestemming, in € mln

  31-12-2017 31-12-2016
ACTIVA    
     
- vastgoedbeleggingen 50.422 48.511
- aandelen 169.528 149.865
- vastrentende waarden 160.493 154.401
- derivaten 56.284 67.652
- overige beleggingen 40.562 41.853
Beleggingen (1) 477.289 462.282
     
Overige activa (2) 1.975 2.022
     
Totaal activa 479.264 464.304
     
     
     
PASSIVA    
     
Groepsvermogen (3) 18.275 -12.606
     
Voorziening pensioenverplichtingen (VPV) (4) 391.652 395.039
     
Voorziening verzekeringsverplichtingen (VVP) (5) 2.921 2.999
     
Belang van derden in beleggingen (6) - -
     
- ontvangen zekerheden 22.059 21.227
- shortposities - 529
- kortgeld o/g 5.985 4.613
- derivaten 37.087 51.478
Passiva beleggingen-gerelateerd (7) 65.131 77.847
     
Schulden en overige passiva (8) 1.285 1.025
     
Totaal passiva 479.264 464.304
 

2.2

Geconsolideerde staat van baten en lasten

in € mln

  2017 2016
BATEN    
Premiebijdragen (netto) (9) 9.317 8.019
     
- beleggingsresultaten (bruto) 29.495 33.707
- af: kosten vermogensbeheer -301 -286
Beleggingsresultaten (netto) (10) 29.194 33.421
Totaal baten 38.511 41.440
LASTEN    
Pensioenen en uitkeringen (11) -10.952 -10.552
Mutatie voorziening pensioenverplichtingen (12) 3.387 -33.676
Dekking uit kostenopslag pensioenpremies 109 102
Mutatie voorziening verzekeringsverplichtingen (13) 78 -51
Saldo overdracht van rechten (14) 16 6
Kosten beheer pensioenen en verzekeringen (netto) (15) -206 -240
Rentelasten passiva beleggingen-gerelateerd -313 -181
Overige baten en lasten -33 31
Totaal lasten -7.914 -44.561
SALDO BATEN EN LASTEN 30.597 -3.121
Totaal rechtstreekse mutaties in het eigen vermogen 284 3
TOTAAL RESULTAAT 30.881 -3.118
     
 

2.3

Geconsolideerd kasstroomoverzicht

in € mln

  2017 2016
BEGINSTAND GELDMIDDELEN 2.209 1.786
MUTATIES    
Kasstromen uit pensioen- en verzekeringsactiviteiten:    
- ontvangen premies 9.681 8.388
- ontvangen in verband met overdracht van rechten (14) 18 17
- betaalde pensioenen en uitkeringen (11) -10.952 -10.552
- betaald in verband met overdracht van rechten (14) -2 -11
- betaalde kosten -206 -240
- overige mutaties - 33
     
Kasstroom uit pensioen- en verzekeringsactiviteiten -1.461 -2.365
     
Kasstromen uit beleggingsactiviteiten:    
- verkopen en aflossingen van beleggingen (1) 51.167 34.655
- verstrekkingen en aankopen van beleggingen (1) -69.214 -40.739
- directe beleggingsopbrengsten 7.101 6.492
- indirecte gerealiseerde resultaten uit derivaten en valutaresultaten 8.719 227
- betaalde kosten beleggingen (10) -301 -286
- overige mutaties 3.818 2.439
     
Kasstroom uit beleggingsactiviteiten 1.290 2.788
     
EINDSTAND GELDMIDDELEN (16) 2.038 2.209
 

2.4 Toelichtingen algemeen

2.4.1

2.4.1.1 Grondslagen algemeen

De grondslagen voor waardering en resultaatbepaling van de geconsolideerde en enkelvoudige jaarrekening zijn gelijk en zijn bindend voor groepsmaatschappijen en overige geconsolideerde entiteiten.

Hierna lichten wij de grondslagen voor de consolidatie toe, alsmede de grondslagen voor waardering en resultaatbepaling van de posten die door consolidatie additioneel op de balans en de staat van baten en lasten verschijnen.

2.4.1.2 Grondslagen voor de consolidatie

In de geconsolideerde jaarrekening worden kapitaalbelangen in entiteiten waarin overheersende zeggenschap over het bestuur en het financiële beleid kan worden uitgeoefend, niet zijnde beleggingen, opgenomen door toepassing van de integrale methode van consolideren. Intercompany-transacties en onderliggende financiële verplichtingen worden daarbij geëlimineerd. Door te consolideren wordt door de juridische vorm van het kapitaalbelang heen gekeken en wordt direct inzicht gegeven in de financiële positie van de groep als geheel. Joint-ventures worden als een kapitaalbelang verwerkt.

Een lijst van directe kapitaalbelangen en meest significante in de consolidatie betrokken kapitaalbelangen is opgenomen in de rubriek Overige toelichtingen.

De waarden van de participaties in de FGR's zijn verantwoord bij de van toepassing zijnde beleggingscategorieën. De in de waarde van deze participaties begrepen positieve en negatieve derivatenposities, kortgeldposities o/g, shortposities en schuld uit hoofde van ontvangen zekerheid zijn in lijn met de Richtlijn Pensioenfondsen (RJ 610.211) separaat in de balans verantwoord.

stelselwijziging 

In de geconsolideerde jaarrekening 2016 is een stelselwijziging doorgevoerd om de verwerking van de Fondsen voor Gemene Rekening (FGR’s) op dezelfde manier te verwerken als in de enkelvoudige jaarrekening: de waarden van de participaties in FGR’s worden verantwoord bij de van toepassing zijnde beleggingscategorieën. Dit is in lijn met de Richtlijn voor de Jaarverslaggeving 610 (Pensioenfondsen).

Om te komen tot een eenduidige verwerking van beleggingsfondsen met een vorm vergelijkbaar met een FGR worden vanaf 2017 beleggingen met de vorm van een limited partnership of commanditaire vennootschap met ten minste twee participanten op dezelfde manier als een FGR verwerkt in de geconsolideerde jaarrekening. Tot en met 2016 werden deze beleggingen, indien ABP een belang van meer dan 50% had, geconsolideerd.

De beschreven stelselwijziging heeft geen effect op de omvang van het resultaat en eigen vermogen.

Naast de cijfers 2017 zijn ook de vergelijkende cijfers 2016 aangepast. Het effect van deze stelselwijziging op de samenstelling van de geconsolideerde balans is als volgt te specificeren:

Effect stelselwijziging voor stelsel-wijziging Effect na stelstel-wijziging
  31-12-2016   31-12-2016
Beleggingen (1)      
- vastgoedbeleggingen 48.944 -433 48.511
- overige beleggingen 41.998 -145 41.853
Totaal beleggingen 462.860 -578 462.282
       
Totaal activa 464.882 -578 464.304
       
Belang van derden in beleggingen 578 -578 -
       
Totaal passiva 464.882 -578 464.304
 

2.4.1.3 Grondslagen voor de waardering van activa en passiva
2.4.1.3.1 Overige activa

De in de post overige activa en passiva begrepen immateriële vaste activa worden tegen verkrijgingsprijs gewaardeerd onder aftrek van lineaire afschrijvingen, voor zover van toepassing, rekening houdend met bijzondere waardeverminderingen. De afschrijvingstermijn is op de verwachte economische terugverdienperiode gebaseerd. In geval van acquisitie van een onderneming worden alle identificeerbare activa en passiva van de desbetreffende onderneming in de balans opgenomen tegen de actuele waarde op acquisitiedatum. Ontstane goodwill wordt bij eerste opname gewaardeerd als het verschil tussen de overnameprijs en de actuele waarde van de identificeerbare activa en passiva.

Derivatenposities van (klein)dochters, anders dan aangegaan in het kader van beleggingen, worden gewaardeerd tegen kostprijs met toepassing van de methodiek van kostprijshedge accounting.

2.4.1.3.2 Voorziening verzekeringsverplichtingen

De voorziening verzekeringsverplichtingen heeft een langlopend karakter en wordt bepaald als de contante waarde van de verwachte toekomstige uitkeringen. De voor de waardering te hanteren sterftekansen komen overeen met de sterftetafels die zijn gepubliceerd door het Verbond van Verzekeraars, waarbij de actuele trend van het AG wordt gehanteerd.

Voor polissen waarbij de uitkeringen jaarlijks op basis van een besluit worden geïndexeerd (vooral gebaseerd op gerealiseerde beleggingsresultaten), wordt de DNB-yield-curve als rekenrente gehanteerd. In de voorziening verzekeringsverplichtingen zijn een opslag voor toekomstige administratiekosten en een veronderstelde toekomstige jaarlijkse winstdeling begrepen.

De waardering van de voorziening voor schadeverzekeringen wordt gebaseerd op de geschatte uiteindelijke lasten van alle vóór balansdatum ontstane schadegevallen, ongeacht of deze al dan niet zijn gemeld, tezamen met de hiermee verband houdende (toekomstige) administratiekosten.

2.4.1.3.3 Belang van derden in beleggingen

Belangen van derden in beleggingen worden gewaardeerd overeenkomstig de waardering die geldt voor beleggingen. Op grond van het inzichtvereiste is deze post niet als onderdeel van het eigen vermogen opgenomen, maar separaat gepresenteerd als passiefpost 'belang van derden in beleggingen'. Dit om aan te duiden dat deze post voor de berekening van de dekkingsgraad buiten beschouwing wordt gelaten. Deze post is in 2017 als gevolg van een stelselwijziging komen te vervallen.

2.4.1.3.4 Overige passiva

De onder de voorzieningen opgenomen voorziening belastinglatentie heeft betrekking op de uitgestelde belastingverplichtingen die voortvloeien uit tijdelijke verschillen tussen commerciële en fiscale vermogens. Bij de berekening wordt rekening gehouden met in komende jaren geldende tarieven, voor zover deze al zijn vastgesteld. Waardering geschiedt tegen nominale waarde.

De overige voorzieningen worden gewaardeerd op de contante waarde van de verwachte toekomstige uitgaven, rekening houdend met actuariële grondslagen voor zover relevant. De rekenrente wordt gebaseerd op de rentevoet ultimo jaar van hoogwaardige Nederlandse bedrijfsobligaties, rekening houdend met de resterende looptijd van de voorzieningen. Voor voorzieningen met een verwachte looptijd langer dan 15 jaar wordt de rekenrente gebaseerd op langlopende staatsobligaties.

2.4.1.4 Grondslagen voor de resultaatbepaling
2.4.1.4.1 Mutatie voorziening verzekeringsverplichtingen


Onttrekking voor uitkeringen en kosten 

De vrijval uit de voorziening verzekeringsverplichtingen voor uitkeringen en kosten wordt ten gunste van de staat van baten en lasten gebracht in de periode waarin de uitkeringen en kosten bij de berekening van deze voorziening was voorzien.

Wijziging actuariële grondslagen;

Het effect van de aanpassing van de actuariële grondslagen op de voorziening verzekeringsverplichtingen wordt ultimo verslagperiode bepaald en in de staat van baten en lasten opgenomen.

2.5 Risicoparagraaf

In de enkelvoudige jaarrekening zijn de risico’s die ABP als pensioenfonds loopt toegelicht. In de geconsolideerde jaarrekening komen ook de financiële posities van de entiteiten binnen de groep naar voren die via de integrale methode worden geconsolideerd. In hoofdlijnen betreft dit het verzekeringsbedrijf, het uitvoeringsbedrijf, kapitaalbelangen waarin beleggingen zijn ondergebracht en de vennootschap die treasury-activiteiten uitvoert. In aanvulling op de risicoparagraaf in de enkelvoudige jaarrekening wordt hierna ingegaan op de consolidatie van het treasury center, het effect daarvan op de balans en het bijbehorende risicoprofiel, alsmede op de specifieke risico’s van het treasury center en het verzekeringsbedrijf.

2.5.1 Algemeen

De treasury-activiteiten en -posities zijn ondergebracht in een aparte vennootschap. De aandelen van deze vennootschap zijn in handen van de bewaarstichtingen van de FGR’s. Naast de FGR’s kunnen ook derden die participeren in de FGR’s rechtstreeks transacties afsluiten met het treasury center. Het treasury center combineert deze opdrachten en effectueert die door, uitsluitend hiervoor, zelfstandig posities in te nemen in de markt.

Omdat ABP (indirect) control heeft over het treasury center is consolidatie noodzakelijk. Daarbij worden zowel de posities van ABP als de indirecte posities, via de FGR’s met het treasury center geëlimineerd. De door het treasury center zelfstandig ingenomen posities in de markt verschijnen in totaliteit op de (geconsolideerde) balans, evenals de posities die voor rekening en risico van derden door het treasury center worden aangehouden. Voor deze zelfstandige posities in de markt worden met tegenpartijen zekerheden uitgewisseld.

De FGR's zijn beleggingenpools zonder rechtspersoonlijkheid waarin participanten naar evenredigheid van hun participaties een recht verkrijgen. De ene participant heeft geen zeggenschap of beleidsbepalende invloed over de activa van een andere participant. Een ieder kan uitstappen volgens van te voren bepaalde regels in de FGR documenten. De waarden van de participaties in de FGR's zijn verantwoord bij de van toepassing zijnde beleggingscategorieën. De in de waarde van deze participaties begrepen positieve en negatieve derivatenposities, kortgeldposities o/g, shortposities en schuld uit hoofde van ontvangen zekerheden zijn in lijn met de Richtlijn Pensioenfondsen (RJ 610.211) separaat  in de balans verantwoord.

2.5.2 Effect op de balans en het bijbehorend risicoprofiel

Het effect van de consolidatie op de balans en het bijbehorende risicoprofiel wordt met name veroorzaakt door het treasury center en het verzekeringsbedrijf. Dit komt voornamelijk tot uiting in een toename van de posten beleggingen, passiva beleggingen-gerelateerd en de voorziening verzekeringsverplichtingen. Binnen de post passiva beleggingen-gerelateerd leidt de consolidatie tot een toename van de negatieve derivatenposities, een toename van de schuld uit hoofde van ontvangen collateral en een afname van de kortgeldposities o/g. 

Ten opzichte van het risicoprofiel in de enkelvoudige balans leidt de consolidatie niet tot een wezenlijk ander risicoprofiel. Hierna wordt dit toegelicht.

2.5.3 Treasury center

Het treasury center (APG TC) was in 2017 de centrale tegenpartij voor het liquiditeitenbeheer en de aan- en verkoop van over the counter (OTC)-derivaten voor de APG fondsen en de daarin deelnemende pensioenfondsen. De APG fondsen en de daarin participerende pensioenfondsen, waaronder ABP, zijn de Multi-client Partijen van het treasury center.

Nieuwe regelgeving met betrekking tot kapitaalseisen en beperkingen uit hoofde van regelgeving voor Alternative Investment Fund Managers (AIFM) maakte vorig jaar al duidelijk dat APG TC zal moeten herstructureren. Voldoen aan alle eisen volgend uit de huidige regulatoire omgeving bleek echter een stap te ver. In samenspraak met de pensioenfondsen die APG bediend is besloten om APG TC gefaseerd te ontmantelen en OTC derivaten en cash management rechtstreeks voor rekening en risico te verhandelen van iedere zelfstandige juridische entiteit, waaronder ABP, zonder tussenkomst van APG TC.

Onderstaand schema van de APG Multi-Client Structuur zal in fases aangepast worden. 

 

De ontmanteling in fases:

  • Per eind juni 2017 wordt dagelijks het kasgeld van de Multi-Client Partijen afgeroomd door middel van het uitvoeren van deposito transacties via een nieuw opgerichte entiteit APG Liquiditeiten Beheer BV (APG LB). Het netto kasgeldsaldo binnen APG LB wordt vervolgens via transacties met APG TC tegengesloten waarna APG TC het kasgeld via geldmarkttransacties uitzet bij Marktpartijen.
  • Primo december 2017 is het voor de pensioenfondsen mogelijk om FX transacties rechtstreeks met Marktpartijen af te sluiten; tevens is het dan nog mogelijk om ook FX transacties met APG TC af te sluiten.
  • Per medio december 2017 wordt het netto kasgeld binnen APG LB als gevolg van het cashmanagement proces niet meer met APG TC tegengesloten maar met de pensioenfondsen.
  • Ingaande 1 januari 2018 sluit APG TC geen nieuwe OTC en/of Repo contracten meer af met Marktpartijen. De bestaande contracten in APG TC zullen in 2018 overgedragen worden aan de Multi-Client Partijen.

Als gevolg van de ontmanteling ontstaat onderstaand schema van de nieuwe APG Multi-Client Structuur: 

 

In het verleden is teneinde aan de eisen van de kredietwaardigheid van Multi-Client Partijen en marktpartijen te kunnen voldoen, voor de betalingsverplichtingen van APG TC jegens derden een garantieovereenkomst gesloten waarbij de Stichting Depositary APG Fixed Income Credits Pool en de Stichting Depositary APG Developed Markets Equity Pool (hierna de garantieverstrekkers) garant staan in het geval APG TC haar verplichtingen jegens deze partijen niet nakomt. De garantie houdt in dat de garantieverstrekkers beide garant staan ten opzichte van de derde partij om alle betalingsverplichtingen van APG TC uit hoofde van de overeenkomst (ISDA/GMRA) tussen deze derde partij en APG TC te voldoen, na verrekening van eventueel aan APG TC (op dat moment, in de toekomst of in geval van onvoorziene omstandigheden) verschuldigde bedragen en door APG TC verstrekt onderpand. Deze garantieovereenkomst geldt alleen voor transacties die zijn afgesloten voor 1 januari 2018.

Indien een garantieverstrekker zou worden aangesproken onder een garantieovereenkomst en deze de betreffende claim van de derde partij heeft voldaan, dan verkrijgt de garantieverstrekker op basis van een overeenkomst een recht van regres op het treasury center en de Multi-Client Partij(en) aan wie de onderliggende claim, waarvoor de garantie is aangesproken, kan worden toegerekend. Op grond van dit regressysteem dragen de Multi-Client Partijen van het treasury center uiteindelijk hun eigen verplichtingen en risico's.

Het gelopen risico is  beperkt omdat het treasury center slechts voor een kleine kring van Nederlandse pensioenfondsen werkt.

2.5.4 Verzekeringsbedrijf

Het verzekeringsbedrijf voert jaarlijks een berekening van zijn solvabiliteitsratio uit om vast te stellen in hoeverre de gevormde voorzieningen voor de verschillende verzekeringsvormen voor alle toekomstige verplichtingen toereikend zijn. Deze solvabiliteitsratio is berekend op basis van Solvency II. Hierbij wordt een marktwaardebalans opgesteld, waaruit een beschikbaar vermogen voortvloeit dat afgezet wordt tegen het vereiste vermogen dat per risico volgens het Solvency II standaardmodel wordt berekendDe uitkomst van de solvabiliteitsberekening van het verzekeringsbedrijf ligt aanzienlijk boven het wettelijk vereiste minimum ad 100%. Loyalis Leven NV heeft een ratio van 175% en Loyalis Schade NV van 180%. De voorziening verzekeringsverplichtingen wordt volledig gedekt door beleggingen.

De risico's van het verzekeringsbedrijf omvatten onder meer markt-  en tegenpartijrisico’s en verzekeringstechnische risico’s. Voor het in onderlinge samenhang beheersen van deze risico’s wordt gebruik gemaakt van Asset Liability Management (ALM). Een balansadviescommissie, die uit externe deskundigen bestaat, adviseert het verzekeringsbedrijf hierover.

De rentegevoeligheid van de verzekeringsverplichtingen wordt voor een groot deel opgevangen door de vastrentende beleggingen. Het resterende renterisico wordt grotendeels afgedekt met een hiertoe ingerichte swapportefeuille. Bij de risicokaders wordt zoveel mogelijk aangesloten bij de Solvency II methodiek.

De belangrijkste verzekeringstechnische risico’s zijn het lang- en kortlevenrisico, het voortijdig vervalrisico en het arbeidsongeschiktheidsrisico. Om de risico’s te beperken is een klantacceptatiebeleid van toepassing en is een deel van de portefeuille herverzekerd.

2.6 Toelichting op de geconsolideerde balans

(bedragen in miljoenen euro's, tenzij anders vermeld)

2.6.1 ACTIVA

2.6.1.1 Beleggingen (1)

  Vastgoed beleggingen Aandelen Vastrentende waarden Derivaten Overige beleggingen Totaal 2017 Totaal 2016
               
Beginstand beleggingen 48.511 149.865 154.401 67.652 41.853 462.282 433.721
Verstrekkingen/aankopen 3.711 12.132 49.440 - 3.931 69.214 40.739
Aflossingen/verkopen -2.805 -9.192 -38.190 - -980 -51.167 -34.655
Waardeontwikkeling* 1.662 17.465 -4.139 - -2.848 12.140 27.805
Overige mutaties -657 -742 -1.019 -11.368 -1.394 -15.180 -5.328
               
Eindstand beleggingen 50.422 169.528 160.493 56.284 40.562 477.289 462.282
               
Waarvan:              
- voor risico verzekeringsbedrijf           2.884 2.889
- voor risico deelnemers/polishouders           303 299
               
 
* Inclusief waardeontwikkelingen tot het moment van verkoop
 

Beleggingen worden inclusief bijbehorende vorderingen, liquide middelen en schulden gepresenteerd. Beleggingen kunnen rechtstreeks worden aangehouden dan wel via participaties in door het uitvoeringsbedrijf opgerichte fondsen voor gemene rekening (FGR’s).

In de post overige mutaties zijn begrepen de mutaties in de bij de beleggingen horende vorderingen, liquide middelen en schulden en de mutaties in de derivatenposities.

De waarden van de participaties in de FGR’s zijn verantwoord bij de van toepassing zijnde beleggingscategorieën. De in de waarde van deze participaties begrepen positieve en negatieve derivaten- posities, kortgeldposities o/g, shortposities en schuld uit hoofde van ontvangen zekerheden zijn in lijn met de Richtlijn Pensioenfondsen (RJ 610.211) separaat in de balans verantwoord.

Van de eindstand in de beleggingen ad € 477,3 miljard (2016: € 462,3 miljard) is:

  31-12-2017 31-12-2016
     
Beursgenoteerd 305.846 279.915
Niet-beursgenoteerd 171.443 182.367
     
 

In de eindstand van de beleggingen ad € 477,3 miljard (2016: € 462,3 miljard) zijn begrepen:

  31-12-2017 31-12-2016
     
Vorderingen en overlopende activa 4.976 4.993
Kortgeldposities u/g (inclusief kortgeldposities in FGR) 15.802 13.481
Banktegoeden in rekening courant 1.436 1.642
Schulden en overlopende passiva -650 -489
In beleggingen begrepen netto vlottend actief 21.564 19.627
 

In de post banktegoeden in rekening courant zijn begrepen saldi op margin accounts die in verband met futureposities worden aangehouden. Het betreft een bedrag van € 0,1 miljard (2016: € 1,8 miljoen). Deze saldi staan niet ter vrije beschikking.

De in de beleggingen opgenomen schulden en overlopende passiva betreffen onder andere banksaldi met een debetsaldo van € 0,3 miljard (2016: € 0,2 miljard).

Beleggingen ten behoeve van regelingen voor deelnemers maken integraal onderdeel uit van de beleggingen.

Specificaties
In onderstaande tabellen is een specificatie opgenomen van de beleggingen naar categorie, regio en valuta (alle in miljoenen euro’s). In de valutatabel is de post derivaten niet opgenomen. Deze wordt in een aparte tabel samen met derivaten negatief en de shortposities gepresenteerd.

Beleggingen naar categorie Vastgoed- beleggingen Aandelen Vastrentende waarden Derivaten positief Overige beleggingen 31-12-2017 31-12-2016
               
Basismaterialen 53 10.000 1.136 132 1.026 12.347 11.501
Hypotheken c.a. - 5 16.787 - - 16.792 14.807
Vastgoed 35.940 3.973 1.075 - 196 41.184 42.234
Nutsbedrijven 1.320 4.526 3.489 - - 9.335 8.885
Telecommunicatie 1.200 6.834 3.011 - - 11.045 9.962
Gezondheidszorg 258 16.423 1.567 - - 18.248 16.517
Luxe goederen 984 17.214 2.493 - - 20.691 18.493
Energie 3.090 9.579 1.881 893 1.284 16.727 15.495
Industriële bedrijven 6.503 18.644 2.377 - - 27.524 20.180
Financiële instellingen 665 34.964 20.594 55.141 36.729 148.093 157.466
Dagelijkse goederen - 16.168 1.150 65 817 18.200 17.416
Informatietechnologie - 31.183 1.197 - - 32.380 25.805
Overheid 409 15 103.736 53 510 104.723 103.521
Totaal beleggingen 50.422 169.528 160.493 56.284 40.562 477.289 462.282
 

Beleggingen naar regio Vastgoed- beleggingen Aandelen Vastrentende waarden Derivaten positief Overige beleggingen 31-12-2017 31-12-2016
               
Nederland 3.297 2.362 11.978 4.622 8.031 30.290 33.111
EMU overig 11.247 15.203 71.603 8.787 8.042 114.882 108.546
Overig Europa 9.060 21.940 19.661 42.136 1.331 94.128 96.245
Noord-Amerika 16.063 79.364 46.683 725 20.662 163.497 158.806
Azië/Pacific 10.330 44.518 5.323 6 1.979 62.156 54.208
Overig 425 6.141 5.245 8 517 12.336 11.366
Totaal beleggingen 50.422 169.528 160.493 56.284 40.562 477.289 462.282
 

Beleggingen naar valuta, excl. derivaten Vastgoed- beleggingen Aandelen Vastrentende waarden Overige beleggingen 31-12-2017 31-12-2016
             
Euro 15.981 19.406 90.462 14.365 140.214 137.091
Amerikaanse dollar 17.208 77.709 49.719 24.218 168.854 160.348
Britse pond 5.702 8.580 11.028 467 25.777 22.504
Australische dollar 2.978 2.593 900 705 7.176 6.100
Zwitserse frank 93 4.452 70 63 4.678 3.708
Hong Kong dollar 2.289 2.186 1 49 4.525 4.406
Canadese dollar 260 3.478 1.124 398 5.260 4.756
Yen 659 10.345 547 103 11.654 10.291
Overige 5.252 40.779 6.642 194 52.867 45.426
Totaal 50.422 169.528 160.493 40.562 421.005 394.630
 

Derivaten en shortposities naar valuta Derivaten positief Derivaten negatief 31-12-2017 31-12-2016
         
Euro 252.963 -81.795 171.168 155.191
Amerikaanse dollar -161.198 42.619 -118.579 -110.527
Britse pond -20.382 2.355 -18.027 -16.174
Australische dollar -2.418 -980 -3.398 -2.808
Zwitserse frank -3.563 802 -2.761 -2.514
Hong Kong dollar -1 61 60 15
Canadese dollar -1.011 -1.829 -2.840 -2.316
Yen -8.765 2.395 -6.370 -5.155
Overige 659 -715 -56 -67
Totaal 56.284 -37.087 19.197 15.645
 

De valuta-verdeling van derivaten positief en negatief wordt mede beïnvloed door valuta-afdekposities. De verantwoording van deze posities betreft een momentopname. Een valutatermijncontract is een overeenkomst om op een toekomstig tijdstip vreemde valuta's tegen een afgesproken koers en hoeveelheid aan te kopen of te verkopen. Koop leidt tot een toename van de valutapositie, verkoop leidt tot een afname. In bovengenoemde tabel zijn beide posities weergegeven. De uiteindelijke standen zijn mede afhankelijk van de koersontwikkeling sinds het afsluiten van het contract.

Toelichtingen per categorie

De vastgoedbeleggingen omvatten beleggingen in:

Vastgoedbeleggingen 31-12-2017 31-12-2016
     
Woningen 8.801 7.681
Kantoren 5.137 5.677
Winkels 15.051 15.488
Industrieel 5.619 5.362
Hotels 1.646 1.656
Infrastructuur 10.738 8.940
Overig 3.430 3.707
     
Totaal vastgoedbeleggingen 50.422 48.511
 

In de post overig zijn begrepen overige activa en passiva inzake beleggingen ad € 0,1 miljard (2016: € 0,1 miljard).

De beleggingen in aandelen omvatten beleggingen in:

Aandelen 31-12-2017 31-12-2016
     
Ontwikkelde markten 111.941 97.951
Opkomende markten 38.145 32.710
Private equity 19.517 19.285
Overige activa en passiva -75 -81
     
Totaal beleggingen in aandelen 169.528 149.865
 

Private equity betreft met name aandelen in niet-beursgenoteerde ondernemingen, onder meer in de venture capital-sector. Er is voor € 15,9 miljard belegd in indirect investments (2016: € 16,1 miljard) en voor € 3,6 miljard in direct investments (2016: € 3,2 miljard).

De shortpositie is ultimo 2017 nihil (2016: € 0,5 miljard). De stand ultimo 2016 is verantwoord onder de balanspost passiva beleggingen-gerelateerd.

De beleggingen in vastrentende waarden betreffen:

Vastrentende waarden 31-12-2017 31-12-2016
     
Obligaties 93.721 91.379
High yield credits 14.029 10.901
Indexobligaties 32.598 33.618
Onderhandse leningen 486 714
Hypothecaire leningen 17.149 16.152
Overige activa en passiva 2.510 1.637
Totaal beleggingen in vastrentende waarden 160.493 154.401
 

De shortpositie is ultimo 2017 nihil (2016: € 0,1 miljard). De stand ultimo 2016  is verantwoord onder de balanspost passiva beleggingen-gerelateerd.

De opbouw van de post vastrentende waarden naar couponrente is als volgt:

Vastrentende waarden naar couponrente 31-12-2017 31-12-2016
     
< 2% 56.760 53.635
2%-3% 27.399 25.123
3%-4% 24.729 23.295
4%-5% 26.119 25.744
> 5% 25.486 26.604
Totaal beleggingen in vastrentende waarden 160.493 154.401
 

Op basis van de contractuele aflossingsdata kan de resterende looptijd van de beleggingen in vastrentende waarden als volgt worden weergegeven:

Vastrentende waarden naar looptijd 31-12-2017 31-12-2016
     
Korter dan één jaar 7.691 8.596
Vanaf één jaar tot vijf jaar 34.290 40.449
Langer dan vijf jaar 118.512 105.356
Totaal beleggingen in vastrentende waarden 160.493 154.401
 

De kredietwaardigheid van beleggingen in vastrentende waarden wordt veelal uitgedrukt in een credit rating.

De rating van de beleggingen in vastrentende waarden is te specificeren als volgt:

Rating vastrentende waarden AAA AA A BBB <= BB geen rating Totaal
               
2017 35% 28% 8% 20% 9% - 100%
2016 36% 26% 9% 22% 7% - 100%
 

Uit bovenstaand overzicht blijkt dat 71% (2016: 71%) van de beleggingen in vastrentende waarden een rating heeft van A of hoger.

Voor het bieden van inzicht in de kasstromen van de vastrentende waarden wordt veelal de duratie gebruikt. De duratie is een gemiddelde, gewogen looptijd van alle cash-flows (rente en aflossingen) van de renteproducten. De duratie van de vastrentende waarden bedraagt circa 7 jaar (2016: circa 7 jaar).

De samenstelling van de derivaten met een positieve actuele waarde is als volgt:

Derivaten 31-12-2017 31-12-2016
     
Valuta derivaten    
Valutatermijncontracten 3.217 1.606
Cross currency swaps 24 10
     
Interest derivaten    
Renteswaps 50.928 64.306
Inflation linked swaps 832 882
Futures vastrentende waarden 53 45
TBA's 5 8
     
Overige derivaten    
Credit default swaps 73 42
Overige swaps 15 34
Overige futures 1.137 719
Totaal derivaten met een positieve actuele waarde 56.284 67.652
waarvan: voor rekening verzekeringsbedrijf 18 34
     
 

Negatieve derivatenposities worden overeenkomstig de Richtlijnen voor de Jaarverslaggeving op de passiefzijde van de balans gepresenteerd. De actuele waarde van derivaten is onder meer sterk afhankelijk van de stand van de (valuta)koersen en de rentes ultimo jaar ten opzichte van de (valuta)koersen en rentes op het moment van afsluiten van de derivatenposities. 

De daling van de waarde van de vorderingen en schulden inzake renteswaps wordt veroorzaakt door de stijging van de lange termijnrente en door een risiconeutrale herstructurering (het ontbinden van swaps waardoor de waarde daalt en nieuwe swaps afsluiten (tegen waarde nul) zodat het risicoprofiel niet verandert.   .

Overige beleggingen 31-12-2017 31-12-2016
     
  40.562 41.853
     
 

Overige beleggingen betreffen beleggingen in hedgefondsstrategieën ad € 19,2 miljard (2016: € 19,5 miljard). Verder zijn onder deze post opgenomen beleggingen in commodities ad € 2,2 miljard (2016: € 3,9 miljard) en muziekrechten ad nihil  (2016: € 0,4 miljard). De waarde van de in overige beleggingen begrepen overige activa en passiva inzake beleggingen bedraagt € 19,1 miljard (2016: € 18,0 miljard).

De shortpositie is ultimo 2017 nihil (2016: € 0,1 miljard) en is in 2016 verantwoord onder de balanspost passiva beleggingen gerelateerd.

2.6.1.2 Overige activa (2)

  31-12-2017 31-12-2016
     
Deelnemingen 3 3
Immateriële vaste activa 5 11
Materiële vaste activa 109 114
Vorderingen en overlopende activa 1.256 1.327
Liquide middelen 602 567
Totaal overige activa 1.975 2.022
 

In de post liquide middelen zijn naast banksaldi in rekening courant tevens deposito's ad € 190 miljoen begrepen (2016: € 232 miljoen). Van de post liquide middelen staat een bedrag van € 4,8 miljoen niet ter vrije beschikking (2016: € 11,3 miljoen). Er zijn geen verdere zekerheden gesteld.

De materiële vaste activa bestaan uit:

Materiële vaste activa 31-12-2017 31-12-2016
     
Bedrijfsgebouwen 77 81
Overig 32 33
     
Totaal materiële vaste activa 109 114
 

De post bedrijfsgebouwen bestaat uit zowel bedrijfsgebouwen, met een geschatte economische levensduur van 30 jaar, en installaties met een geschatte economische levensduur van 15 jaar. De post overige betreft inventarissen en inrichtingen met een geschatte economische levensduur tussen 4 en 10 jaar, alsmede computers met een geschatte economische levensduur tussen 4 en 5 jaar.

De vorderingen en overlopende activa bestaan uit:

Vorderingen en overlopende activa 31-12-2017 31-12-2016
     
Vorderingen op werkgevers 727 754
Vorderingen inzake waarde-overnames 156 166
Vorderingen op deelnemers 5 5
Overige vorderingen 368 402
     
Totaal vorderingen en overlopende activa 1.256 1.327
 

Onder de vorderingen zijn geen posten (2016: € 4,8 miljoen) begrepen met een resterende looptijd langer dan één jaar.

2.6.2 PASSIVA

2.6.2.1 Groepsvermogen (3)

  Eigen vermogen Minderheidsbelang van derden Totaal 2017 Totaal 2016
         
Beginstand groepsvermogen -12.702 96 -12.606 -9.488
Fondsresultaat 30.597 - 30.597 -3.121
Mutatie minderheidsbelang van derden in deelnemingen - 284 284 3
Eindstand groepsvermogen 17.895 380 18.275 -12.606
 

Als gevolg van de consolidatie is het groepsvermogen € 380 miljoen hoger dan het eigen vermogen in de enkelvoudige balans. Het verschil betreft het minderheidsbelang van derden in deelnemingen. De stijging ten opzichte van 2016 is het gevolg van de kapitaalstorting in het treasury center in 2017.  

Bij dividenduitkeringen van APG Groep NV wordt rekening gehouden met restricties vanuit van toepassing zijnde wet- en regelgeving als Solvency II en MiFiD (Markets In Financial Instruments Directive).

2.6.2.2 Voorziening pensioenverplichtingen (4)

  31-12-2017 31-12-2016
     
Voorziening voor risico van het pensioenfonds 391.378 394.740
Voorziening voor risico deelnemers 274 299
     
Totaal voorziening pensioenverplichtingen 391.652 395.039
     
 

Voor een aanvullende toelichting op de voorziening pensioenverplichtingen (VPV) wordt verwezen naar de toelichting op de enkelvoudige jaarrekening.

2.6.2.3 Voorziening verzekeringsverplichtingen (5)

  31-12-2017 31-12-2016
     
Levensverzekeringen voor eigen rekening en risico 1.705 1.814
Schadeverzekeringen voor eigen rekening en risico 915 892
     
     
Subtotaal verzekeringen voor eigen rekening en risico 2.620 2.706
Levensverzekeringen voor risico van polishouders 301 293
Totaal voorziening verzekeringsverplichtingen 2.921 2.999
 

De voorziening verzekeringsverplichtingen betreft een zo getrouw mogelijke schatting van de huidige waarde van toekomstige verzekeringsverplichtingen. Deze verplichtingen hebben betrekking op zowel levensverzekeringen als schadeverzekeringen. Het herverzekeringsdeel van de voorziening schadeverzekeringen is in de rubriek overige activa opgenomen. De totale (bruto)verplichtingen zijn in de voorziening voor verzekeringsverplichtingen opgenomen. 

Het verloop van de voorziening voor verzekeringsverplichtingen kan als volgt worden weergegeven:

Voorziening verzekeringsverplichtingen Voor eigen rekening en risico Voor risico van polishouders Totaal 2017 Totaal 2016
         
Beginstand VVP 2.706 293 2.999 2.948
         
Mutaties:        
- premie en overige dotaties 223 17 240 233
- rentetoevoeging -10 19 9 130
- winstdeling/indexering - - - -1
- onttrekking voor uitkeringen -224 -4 -228 -222
- onttrekking voor kosten -18 -3 -21 -17
- overige mutaties -57 -21 -78 -72
Totaal mutaties VVP -86 8 -78 51
Eindstand VVP 2.620 301 2.921 2.999
 

2.6.2.4 Belang van derden in beleggingen (6)

Het saldo voor beide jaren is nihil in verband met de in 2017 doorgevoerde stelselwijziging. Een aanvullende toelichting wordt beschreven in de paragraaf stelselwijziging in het hoofdstuk toelichtingen algemeen.

2.6.2.5 Passiva beleggingen-gerelateerd (7)

  31-12-2017 31-12-2016
     
Ontvangen zekerheden 22.059 21.227
Shortposities - 529
Kortgeld o/g 5.985 4.613
Derivaten 37.087 51.478
Totaal passiva beleggingen-gerelateerd 65.131 77.847
 
          
Ontvangen zekerheden betreffen borgstellingen voor aangegane transacties inzake derivaten, met name door treasury center afgesloten OTC-contracten.

In het kortgeld o/g ad € 6,0 miljard (2016: € 4,6 miljard) zijn geen repo's begrepen (2016: € 1,6 miljard). In 2016 hadden deze betrekking op obligaties en indexobligaties. Voor het aangaan van repo’s wordt een vergoeding bedongen. Voor het risico van niet-teruglevering worden tijdelijk contanten verkregen.

Negatieve derivatenposities worden overeenkomstig de Richtlijnen voor de Jaarverslaggeving op de passiefzijde van de balans gepresenteerd. De negatieve derivatenposities zijn als volgt te specificeren:

Derivaten met een negatieve actuele waarde 31-12-2017 31-12-2016
     
Valuta derivaten    
Valutatermijncontracten 906 5.181
Cross currency swaps - 7
     
Interest derivaten    
Renteswaps 33.826 43.712
Inflation linked swaps 1.911 2.051
Futures vastrentende waarden 23 33
Overige swaps - 4
TBA's 2 8
     
Overige derivaten    
Credit default swaps 208 171
Opties - -
Overige futures 211 311
Totaal derivaten met een negatieve actuele waarde 37.087 51.478
waarvan voor rekening verzekeringsbedrijf 8 6
     
 

2.6.2.6 Schulden en overige passiva (8)

  31-12-2017 31-12-2016
     
Voorzieningen 90 132
Langlopende schulden 11 24
Schulden inzake pensioenen 311 279
Overige schulden 873 590
     
Totaal schulden en overige passiva 1.285 1.025
 

Onder de schulden en overige passiva zijn voor € 39 miljoen (2016: € 0 miljoen) posten verantwoord met een resterende looptijd langer dan één jaar. Er zijn geen zekerheden verstrekt.

Voorzieningen
De voorzieningen betreffen voornamelijk personeels-gerelateerde voorzieningen en de voorziening belastinglatentie.

Langlopende schulden
Door consolidatie verschijnen voor in totaal € 11 miljoen (2016: € 24 miljoen) langlopende schulden. Dit betreft door kapitaalbelangen bij derden opgenomen leningen. Van de eindstand heeft € 10,9 miljoen een restlooptijd groter dan vijf jaar (2016: € 10,9 miljoen). Het rentepercentage is 7,25% per jaar (2016: 5,4% tot 7,25% per jaar). Er zijn geen zekerheden gesteld. 

Schulden inzake pensioenen
Van de schulden inzake pensioenen heeft een bedrag van € 306 miljoen (2016: € 275 miljoen) betrekking op schulden inzake belastingen en sociale lasten.

Overige schulden
De onder overige schulden verantwoorde posten schuld voorwaardelijke inkoop ad € 519 miljoen (2016: € 266 miljoen) en verplichting aan Defensie ad € 23 miljoen (2016: € 31 miljoen) wordt verder toegelicht in de toelichting op de balans in de enkelvoudige jaarrekening. 
 

2.6.3 NIET IN DE BALANS OPGENOMEN VERPLICHTINGEN EN NIET IN DE BALANS OPGENOMEN ACTIVA

2.6.3.1 Verplichtingen uit hoofde van beleggingen

Voor beleggingen in vastgoed zijn per balansdatum verplichtingen aangegaan voor € 5,2 miljard (2016: € 4,4 miljard).

Voor beleggingen in private equity zijn verplichtingen aangegaan om desgevraagd stortingen te verrichten. Per balansdatum bedragen deze € 14,1 miljard (2016: € 16,7 miljard).

Voor beleggingen in vastrentende waarden zijn per balansdatum geen verplichtingen aangegaan (2016: € 3,4 miljard).

Er zijn effecten ontvangen als collateral voor € 0,2 miljard (2016: geen). Er zijn in 2017 geen stukken ingeleend (2016: € 1,4 miljard).

Er zijn voor € 0,7 miljard (2016: € 0,6 miljard) effecten verstrekt als initial margin. Verder zijn effecten ontvangen ter grootte van € 2,0 miljard (2016:€ 1,7 miljard) en verstrekt ter grootte van € 0 miljard (2016: € 1,5 miljard) in verband met repo's. 

Bij ABN-AMRO Bank NV is een kredietovereenkomst aangegaan van € 0,8 miljard (2016:€ 0,8 miljard). Verder is bij ABN-AMRO een intraday-faciliteit van € 0,5 miljard (2016: € 0,5 miljard) en bij ING een intraday-faciliteit van € 0,4 miljard (2016: € 0,4 miljard) afgesloten. Ultimo 2017 is op deze faciliteiten geen beroep gedaan. Voor deze overeenkomsten/faciliteiten zijn geen zekerheden afgegeven.

APG Treasury Center BV heeft een kredietovereenkomst met ABN AMRO Bank NV gesloten met een kasgeldlimiet van € 0,5 miljard (2016: € 0,5 miljard), evenals een intraday-faciliteit van € 8,0 miljard (2016: € 8,0 miljard). APG Treasury Center BV heeft twee committed repo-faciliteiten met de Coöperatieve Centrale Raiffaisen Boerenleenbank BA gesloten: een met een limiet van € 0,25 miljard met als einddatum 6 april 2018 en een met een limiet van € 0,25 miljard met als einddatum 20 april 2018. APG Liquiditeitenbeheer B.V. heeft geen kredietfaciliteiten.

Voor overige beleggingen zijn per balansdatum verplichtingen aangegaan voor een bedrag € 2,5 miljard (2016: € 1,5 miljard).

2.6.3.2 Overige verplichtingen

Per balansdatum staat aan verplichtingen uit hoofde van lopende huurcontracten ad € 77,1 miljoen open (2016: € 84,0 miljoen).

Als onderdeel van het samen met de Universiteit van Maastricht en de Provincie Limburg opzetten van en investeren in de Brightlands Smart Services Campus in Heerlen zijn in 2015 langlopende contracten voor het afnemen van zakelijke dienstverlening aangegaan met twee contractpartijen. De verplichtingen uit hoofde van deze contracten bedragen € 91,2 miljoen (2016: € 102,0 miljoen), waarvan € 10,8 miljoen verschuldigd binnen één jaar na afloop van het boekjaar (2016: € 10,8 miljoen) en € 44,4 miljoen tussen 1 en 5 jaren (2016: € 43,2 miljoen) en € 36,0 miljoen verschuldigd na 5 jaren (2016: € 48,0 miljoen).

Ultimo verslagjaar zijn investeringsverplichtingen aangegaan voor hard- en software ad € 0,2 miljoen (2016: € 0,6 miljoen).

Per balansdatum staat aan verplichtingen uit hoofde van onderhoudscontracten en overige contracten € 17,4 miljoen open (2016: € 19,4 miljoen), waarvan € 9,4 miljoen (2016 € 11,7 miljoen) verschuldigd binnen 1 jaar en € 8,0 miljoen verschuldigd in de daarop volgende jaren (2016: € 7,6 miljoen).

De verplichtingen uit hoofde van langlopende autoleasecontracten bedragen € 8,1 miljoen (2016: € 8,3 miljoen), waarvan € 3,5 miljoen (2016: € 3,6 miljoen) verschuldigd binnen 1 jaar na afloop van het boekjaar en € 4,6 miljoen (2016: € 4,7 miljoen) verschuldigd tussen 1 en 5 jaar. In het verslagjaar zijn voor € 5,4 miljoen (2016: € 4,2 miljoen) leasekosten verantwoord. De leaseverplichting is door de leasemaatschappij bepaald op basis van de afschrijvingen verhoogd met een opslag voor brandstof, verzekeringen en onderhoud. 

Voor de omzetbelasting is een fiscale eenheid gevormd. De fiscale eenheid bestaat uit ABP, APG Groep NV en de (klein)dochters van APG Groep NV. Binnen een dergelijke fiscale eenheid zijn de vennootschappen over en weer hoofdelijk aansprakelijk voor elkaars belastingschulden.

2.7 Toelichting op de geconsolideerde staat van baten en lasten

(bedragen in miljoenen euro's, tenzij anders vermeld)

2.7.1 BATEN

2.7.1.1 Premiebijdragen (netto) (9)

  Totaal 2017 Totaal 2016
     
Pensioenfonds 9.064 7.765
Verzekeringsbedrijf 253 254
     
Totaal premiebijdragen (netto) 9.317 8.019
 

2.7.1.2 Beleggingsresultaten (netto) (10)

  Vastgoed beleggingen Aandelen Vastrentende waarden Derivaten Overige beleggingen 2017 2016
               
Directe resultaten 611 471 3.977 1.278 764 7.101 6.492
Indirecte resultaten 1.647 17.464 -4.139 8.389 -967 22.394 27.215
Kosten vermogensbeheer -91 -99 -69 -1 -41 -301 -286
Totaal beleggingsresultaten (netto) 2.167 17.836 -231 9.666 -244 29.194 33.421
Waarvan:              
- voor risico verzekeringsbedrijf           56 165
- voor risico polishouders           22 13
 

2.7.2 LASTEN

2.7.2.1 Pensioenen en uitkeringen (11)

  Totaal 2017 Totaal 2016
     
Pensioenen en uitkeringen pensioenfonds -10.699 -10.296
Pensioenen en uitkeringen verzekeringsbedrijf -253 -256
Totaal pensioenen en uitkeringen -10.952 -10.552
 

De post pensioenen en uitkeringen betreft ouderdoms- en nabestaandenpensioen (OP/NP), arbeidsongeschiktheidspensioen (AOP: dat zijn AAOP, IP en HPT) en uitkeringen uit hoofde van leven- en schadeverzekeringsproducten. 

2.7.2.2 Mutatie voorziening pensioenverplichtingen (12)

Mutatie VPV 2017 2016
     
  -3.387 -33.676
 

Voor een aanvullende toelichting op de mutatie voorziening pensioenverplichtingen wordt verwezen naar de toelichting op de enkelvoudige staat van baten en lasten.

2.7.2.3 Mutatie voorziening verzekeringsverplichtingen (13)

  2017 2016
     
Opbouw voorziening verzekeringsverplichtingen -240 -233
Rentetoevoeging -9 -130
Onttrekking voor verzekeringsuitkeringen 228 222
Onttrekking voor kosten 21 17
Overige mutaties 78 73
Totaal mutatie voorziening verzekeringsverplichtingen 78 -51
 

2.7.2.4 Saldo overdracht van rechten (14)

Saldo overdracht van rechten 2017 2016
  16 6
     
 

2.7.2.5 Kosten pensioenbeheer en verzekeringen (netto) (15)

  2017 2016
     
Salarissen (inclusief sociale lasten) -316 -314
Pensioenlasten -29 -26
Overige personeelskosten -46 -47
Afschrijvingen -24 -24
Diensten van derden -154 -132
Overige bedrijfskosten -131 -181
Subtotaal -700 -724
Af: opbrengsten uit werkzaamheden voor derden 235 230
Af: toerekening aan kosten vermogensbeheer 259 254
Kosten beheer pensioenen en verzekeringen (netto) -206 -240
 

De post overige bedrijfskosten betreft voornamelijk automatiserings- en huisvestingskosten van het uitvoerings- en het verzekeringsbedrijf.

De omvang van het gemiddelde personeelsbestand in personen bedroeg:

  2017 2016
     
ABP 41 34
Geconsolideerde kapitaalbelangen 3.193 3.324
(waarvan werkzaam in het buitenland) 163 157
     
Deze personen zijn werkzaam bij:    
- directies en staven 324 341
- bedrijfseenheden 2.294 2.377
- dienstverlenende eenheden 616 640
 

Het personeel van het fonds (ABP) en het personeel van het uitvoeringsbedrijf (APG) nemen deel aan de pensioenregeling van ABP dan wel het ondernemingspensioenfonds van APG. Voor beide regelingen geldt dat de werkgever geen verplichtingen heeft tot het doen van aanvullende bijdragen aan het fonds in het geval van tekorten, anders dan het voldoen van de jaarlijkse premiebijdragen. Uit dien hoofde kan worden volstaan met het verantwoorden van de premie als last.

De pensioenregeling van het ondernemingspensioenfonds Personeels Pensioen Fonds APG (PPF APG) is te kwalificeren als een middelloonregeling. Indexatie van de toegekende aanspraken en rechten vindt uitsluitend plaats indien de financiële positie van het fonds hiervoor ruimte laat. PPF APG heeft een uitvoeringsovereenkomst met de werkgevers afgesloten waarin de rechten en plichten zijn vastgelegd. Meer informatie, waaronder de financiële positie van het fonds, is terug te vinden op de website van PPF APG.

2.8 Gebeurtenissen na balansdatum


Na balansdatum hebben zich geen gebeurtenissen voorgedaan die van invloed zijn op de financiële positie van de stichting per balansdatum.


2.9 Toelichting op het geconsolideerde kasstroomoverzicht

(bedragen in miljoenen euro's, tenzij anders vermeld)

De post geldmiddelen is als volgt te specificeren:

Geldmiddelen (16)

  31-12-2017 31-12-2016
     
Beleggingen 1.436 1.642
Overige activa 602 567
Totaal geldmiddelen 2.038 2.209
 

 
Kasstroom uit pensioenactiviteiten

De ontvangen premies in het kasstroomoverzicht bestaan uit de premiebijdragen van € 9.317 miljoen, de ontvangen premies inzake de schuld voorwaardelijke inkoop van € 255 miljoen, zoals verantwoord onder de schulden en overige passiva, en de dekking uit kostenopslag pensioenpremies ad € 109 miljoen.

De toename van de ontvangen premies in 2017 is met name te verklaren door de stijging van de premie OP/NP in 2017.

De toename van de betaalde pensioenuitkeringen wordt veroorzaakt door de toename van het aantal pensioengerechtigden.

 
Kasstroom uit beleggingsactiviteiten

In het kasstroomoverzicht zijn kasstromen uit directe beleggingsopbrengsten en valutaresultaten op bankrekeningen opgenomen. 

De post overige mutaties ontstaat door een aantal effecten. Enerzijds door mutaties in de balansposten ontvangen zekerheden en de negatieve bankstanden. Anderzijds door valuta effecten en de methodiek van doorkijk in de beleggingspools.

 

 

2.10 Overige toelichtingen

(bedragen in miljoenen euro's, tenzij anders vermeld)

2.10.1

Segmentatieoverzicht

  Pensioenfonds Verzekeringsbedrijf Uitvoerings- en ondersteunende bedrijven Treasury center en Liquiteiten Beheer Eliminaties Geconsolideerd
Balans 31-12-2017            
             
Activa 454.599 3.471 1.575 116.792 -97.173 479.264
Beleggingen (1) 452.775 3.187 7 116.792 -95.472 477.289
Overige activa (2) 1.824 284 1.568 - -1.701 1.975
             
Passiva 454.599 3.471 1.575 116.792 -97.173 479.264
Groepsvermogen (3) 17.895 435 1.185 2.022 -3.262 18.275
Voorziening verplichtingen (4 en 5) 391.652 2921 - -   394.573
Belang van derden in beleggingen (6) - - - - - -
Passiva beleggingen-gerelateerd (7) 44.117 8 - 114.770 -93.764 65.131
Overige passiva (8) 935 107 390 - -147 1.285
             
Staat van baten en lasten 2017 Pensioenfonds Verzekeringsbedrijf Uitvoerings- en ondersteunende bedrijven Treasury center en Liquiteiten Beheer Eliminaties Geconsolideerd
             
Baten 38.080 329 803 437 -779 38.870
Premiebijdragen (netto) (9) 9.064 253 - - - 9.317
Beleggingsopbrengsten (10) 28.907 74 63 437 -287 29.194
Overige baten (14 en 15) 109 2 740 - -492 359
             
Lasten -7.483 -239 -784 -441 675 -8.272
Mutatie verplichtingen (12 en 13) 3.387 78 - - - 3.465
Pensioenen en uitkeringen (11) -10.699 -253 - - - -10.952
Rentelasten passiva beleggingen-gerelateerd -4   - -441 132 -313
Overige lasten (14 en 15) -167 -64 -784 - 543 -472
             
Resultaat voor belasting 30.597 90 19 -4 -104 30.598
Belasting (15) - -23 26 - -4 -1
Resultaat na belasting 30.597 67 45 -4 -108 30.597
 
  

De nummerverwijzing verwijst naar de geconsolideerde balans en staat van baten en lasten.

2.10.2 Overzicht van de in de consolidatie betrokken significante kapitaalbelangen

Onderstaande lijst is opgesteld op basis van de bepalingen van artikel 379 en 414 van BW2 Titel 9.

Entiteiten Vestigingsplaats Belang Kernactiviteit
ABP Life Cycle Holding BV Amsterdam 100 Houdstermaatschappij
ABP Natural Resources (US) LLC New York 100 Beleggen in commodities
APG Groep NV Heerlen 92 Deelnemen in en verlenen van diensten aan ondernemingen en uitoefenen verzekeringsbedrijf
- APG Rechtenbeheer NV Heerlen 100 Uitvoeringsbedrijf
- APG Asset Management NV Amsterdam 100 Uitvoeringsbedrijf
• APG Asset Management US Inc Delaware (VS) 100 Uitvoeringsbedrijf
1 Fairfield Residential I, LLC Delaware (VS) 100 Uitvoeringsbedrijf
2 Fairfield Residential II, LLC Delaware (VS) 100 Uitvoeringsbedrijf
• APG Investments Asia Ltd Hong Kong 100 Uitvoeringsbedrijf
- APG Diensten BV Amsterdam 100 Het verlenen van diensten aan derden
- APG Deelnemingen NV Heerlen 100 Het financieren van ondernemingen die diensten aanbieden
• In Admin NV Heerlen 100 Uitvoeringsbedrijf
• Entis Holding BV Amsterdam 100 Belegging in een deelneming
1 Entis BV Utrecht 100 Beheren en exploiteren van data analytics-activiteiten
• Inotime BV Rotterdam 100 Uitvoeringsbedrijf
• Inovita BV Rotterdam 100 Uitvoeringsbedrijf
• APG Service Partners BV Heerlen 100 Uitvoeringsbedrijf
- Loyalis NV Heerlen 100 Verzekeringsbedrijf
• Loyalis Leven NV Heerlen 100 Afsluiten levensverzekeringen
• Loyalis Schade NV Heerlen 100 Afsluiten schadeverzekeringen
• Loyalis Diensten BV Heerlen 100 Assuradeurwerkzaamheden
• Loyalis Kennis en Consult BV Heerlen 100 Consultancy / advies
• Loyalis Sparen & Beleggen NV Heerlen 100 Sparen & Beleggen
• Cordares Advies BV Amsterdam 100 Verzekeringsintermediair
APG Liquiditeitenbeheer BV Amsterdam -* Diensten ten aanzien van liquiditeitenbeheer
APG Treasury Center BV Amsterdam -* Het verlenen van beleggingsdiensten
ASREF NY HOLDINGS LLC Delaware (VS) 100 Houdstermaatschappij
Cargill Carbon A&C Holding Ltd. Cayman Islands 80 Beleggen in commodities
Coventry Fund II Parallel Fund LLC Delaware (VS) 100 Beleggen in onroerend goed
Drooge Vaate-1 NV Amsterdam 100 Beleggen in infrastructuur
 
* De aandelen zijn in het bezit van de stichtingen Bewaarneming Fondsen voor Gemene Rekening, waarin ABP in belangrijke mate participeert.

Entiteiten Vestigingsplaats Belang Kernactiviteit
 
ECP II (Clean Energy Co-Invest) LP Delaware (VS) 100 Beleggen in innovatie
Externe Hypothecaire Beleggingen Heerlen BV Heerlen 100 Houdstermaatschappij
INKEF Capital BV Amsterdam 100 Beleggen in private equity
Klavier Investments Holding BV Heerlen 100 Beleggen van vermogen
Limetree Investments Inc Delaware (VS) 100 Houdstermaatschappij
Lumbercy BV Amsterdam 100 Beleggen in onroerend goed
Malapolski Investments Holdings BV Heerlen 100 Beleggen in onroerend goed
Nagillum II, LLC Delaware (VS) 100 Beleggen in onroerend goed
NPEX Ondernemersfonds Den Haag 100 Beleggen in private equity
Oiltree Investments Holdings BV Amsterdam 100 Beleggen van vermogen
Parijs Kantoren Fonds BV Amsterdam 100 Beleggen in onroerend goed
Parvenor SARL Luxemburg 100 Beleggen in onroerend goed
Pensioenfonds ABP VRF I BV Heerlen 100 Beleggen in onroerend goed
Pensioenfonds ABP VRF II BV Heerlen 100 Beleggen in onroerend goed
Physalis Investments Holding BV Heerlen 100 Beleggen in commodities
Platypus Investments LLC Delaware (VS) 100 Beleggen in onroerend goed
Restalux BV Amsterdam 100 Beleggen in onroerend goed
Timpani investments holding BV Heerlen 100 Beleggen van vermogen
Tooronga Investments LLC Delaware (VS) 100 Beleggen in onroerend goed
Vision Emerging Asset-Backed Fund Five, SPC Cayman Islands 100 Beleggen in commodities
Wallaby Investments LLC Delaware (VS) 100 Beleggen in onroerend goed
Zobo Investments Holding BV Heerlen 100 Beleggen in infrastructuur
 

Een volledige lijst van kapitaalbelangen is gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel.

 

2.10.3 Vermelding accountantshonoraria

De honoraria van het netwerk van de externe onafhankelijke accountant van ABP zijn in onderstaande tabel opgenomen: 

in miljoenen euro's

Honoraria accountant 2017 KPMG Accountants NV Overig KPMG-netwerk Totaal KPMG-netwerk Totaal KPMG-netwerk 2016
         
Onderzoek van de jaarrekening 0,8 - 0,8 0,8
Andere controle- en Assurance/opdrachten 1,4 0,8 2,2 1,8
Adviesdiensten op fiscaal terrein - - - -
Andere niet-controlediensten 0,1 - 0,1 0,1
Totaal 2,3 0,8 3,1 2,7
 

De honoraria van de externe onafhankelijke accountant van ABP voor onderzoek van de jaarrekening bedragen voor 2017 € 0,3 miljoen (2016: € 0,3 miljoen). De honoraria van de extern onafhankelijke accountant van APG Groep NV voor auditservices ten behoeve van de cliëntrapportages ABP bedragen voor 2017 € 0,5 miljoen (2016: € 0,5 miljoen). 

Bovenstaande bedragen zijn gebaseerd op de totale honoraria over het boekjaar waarop de jaarrekening betrekking heeft, ongeacht of de werkzaamheden reeds gedurende het boekjaar zijn verricht.

2.11 Ondertekening van de jaarrekening


Heerlen, 26 april 2018


Het bestuur:

Mevrouw CM Wortmann-Kool (voorzitter)

Mevrouw M Doornekamp

De heer C van Eykelenburg

De heer P Fey

De heer WH van Houwelingen

Mevrouw GAC Leegwater

De heer JN van Lunteren

Mevrouw J Meijer

Mevrouw CM Mulder-Volkers

De heer PA Stork

De heer XJ den Uyl

De heer A van Vliet

De heer JPCM van Zijl


Raad van toezicht:

De heer HAJ Hannen (voorzitter)

De heer P de Groot

Mevrouw NCG Loonen

Mevrouw JFM van der Meer

Mevrouw CE Roozemond